Alarm najczęściej nie zaczyna się od dramatycznego komunikatu, lecz od drobiazgu: zapachu przypalonej izolacji, gwałtownego spadku napięcia, człowieka za burtą po nieudanym zwrocie. Dlatego przewodnik po alarmach morskich nie powinien być wyłącznie zestawem sygnałów do zapamiętania na egzamin. Na jachcie liczy się to, czy załoga rozpozna zagrożenie, natychmiast poda je głośno i wykona ustalone czynności bez czekania na decyzję sternika w każdej najmniejszej sprawie.
Na dużym statku alarmy bywają opisane procedurami armatora, wspierane instalacją nagłośnienia i podziałem funkcji. Na jachcie morskim system jest prostszy, ale odpowiedzialność większa: załoga może liczyć przede wszystkim na siebie, sprawny VHF, wyposażenie ratunkowe i dobre przygotowanie przed wyjściem z portu.
Przewodnik po alarmach morskich: od sygnału do działania
Każdy alarm powinien zawierać trzy elementy: nazwę zagrożenia, miejsce oraz polecenie dla załogi. Sam okrzyk „alarm!” niewiele pomaga. Komunikat „Człowiek za burtą, prawa burta, rzuć koło z pławką!” daje natomiast wszystkim jasny punkt odniesienia.
Na jachcie warto przyjąć zasadę, że osoba, która pierwsza zauważyła problem, alarmuje natychmiast. Nie musi czekać na potwierdzenie sternika. Potem sternik przejmuje dowodzenie, rozdziela zadania i podejmuje decyzję o zmianie kursu, wezwaniu pomocy albo przerwaniu rejsu.
Przed wyjściem w morze omówcie alarmy podczas krótkiej odprawy. Wystarczy kilka minut, jeśli zostaną dobrze wykorzystane. Załoga powinna wiedzieć, gdzie leżą kamizelki, apteczka, gaśnice, tratwa, środki pirotechniczne, pompa zęzowa i nóż awaryjny. Równie istotne jest wskazanie radia VHF, numeru MMSI wpisanego do DSC oraz procedury uruchomienia wezwania alarmowego.
Człowiek za burtą – alarm, który wymaga czasu i obserwacji
Człowiek za burtą, zwyczajowo określany skrótem MOB, jest jednym z najgroźniejszych zdarzeń podczas rejsu. Nawet przy umiarkowanej fali człowiek w wodzie znika z pola widzenia zaskakująco szybko. W nocy, zimnej wodzie lub przy silnym wietrze każda minuta ma znaczenie.
Pierwsza osoba, która zobaczyła wypadnięcie za burtę, powinna głośno krzyknąć: „Człowiek za burtą!” i stale wskazywać poszkodowanego ręką. Nie należy odwracać wzroku, by szukać koła ratunkowego czy telefonu. Ciężar obserwacji przejmuje kolejna osoba dopiero wtedy, gdy wyraźnie to potwierdzi.
Równocześnie trzeba rzucić środki wypornościowe – najlepiej koło z pławką świetlną i dymną, jeśli warunki oraz wyposażenie na to pozwalają. Nie chodzi tylko o podanie wyporności. Punkt na wodzie pomaga wrócić w rejon zdarzenia, gdy utracicie kontakt wzrokowy z człowiekiem.
Sternik wybiera manewr odpowiedni do jachtu, warunków i liczebności załogi. Pod żaglami może to być szybki zwrot przez sztag, podejście metodą Quick Stop albo inny wcześniej przećwiczony wariant. Pod silnikiem ważne jest, by śruba nie stanowiła dodatkowego zagrożenia – napęd trzeba zneutralizować odpowiednio wcześnie. Przy podejściu nie szarpcie za poszkodowanego z wody. Najpierw zabezpieczcie jacht i przygotujcie sposób podjęcia, zwłaszcza gdy osoba jest wychłodzona lub nieprzytomna.
Pożar i dym pod pokładem
Pożar na jachcie rozwija się szybko, a pod pokładem dym ogranicza widoczność oraz odbiera orientację. Alarm powinien paść natychmiast po wykryciu dymu, ognia albo intensywnego zapachu spalenizny. Nie szukajcie przez kilka minut źródła problemu w pojedynkę.
Pierwsze działania zależą od miejsca pożaru. Gdy pali się instalacja elektryczna, trzeba – o ile jest to bezpieczne – odłączyć zasilanie. W przypadku ognia w komorze silnika zasadą jest ograniczenie dopływu tlenu: zamknąć przestrzeń, odciąć paliwo i użyć stałej instalacji gaśniczej, jeśli jacht ją ma. Otwieranie pokrywy silnika bez przygotowania może gwałtownie rozdmuchać płomienie.
Gaśnica musi odpowiadać rodzajowi pożaru. Na jednostkach rekreacyjnych często stosuje się gaśnice proszkowe, które są uniwersalne, lecz po użyciu zanieczyszczają wnętrze i osprzęt. Gaśnica pianowa może być wygodniejsza przy pożarach materiałów stałych i cieczy, ale nie każdy typ nadaje się do urządzeń pod napięciem. Załoga powinna znać sprzęt znajdujący się dokładnie na tym jachcie, a nie tylko ogólną teorię z kursu.
Jeżeli ognia nie można opanować natychmiast albo dym wypełnia wnętrze, priorytetem staje się wezwanie pomocy i przygotowanie do opuszczenia jachtu. Tratwę uruchamia się dopiero w chwili, gdy pozostanie na pokładzie jest bardziej niebezpieczne niż wejście do niej. Stare żeglarskie powiedzenie nadal jest trafne: do tratwy wchodzi się ze statku, nie do wody.
Woda w jachcie, kolizja i utrata sterowności
Przeciek nie zawsze wygląda groźnie. Czasem zaczyna się od częściej włączającej się pompy zęzowej, wilgoci w bakiście albo cienkiej strugi przy przejściu kadłubowym. Każdy nietypowy dopływ wody wymaga sprawdzenia. Jeśli woda podnosi się szybciej, niż możecie ją usuwać, ogłoście alarm zalewania i rozdzielcie zadania.
Jedna osoba powinna ustalić źródło przecieku i spróbować je ograniczyć klinem, matą awaryjną, miękkim drewnem, szmatami lub odpowiednim korkiem. Druga obsługuje pompy, kolejna przygotowuje komunikację i środki ratunkowe. Nie wszyscy schodzą do kabiny – ktoś musi prowadzić jacht, obserwować otoczenie i zachować łączność.
Po kolizji, wejściu na mieliznę lub uderzeniu w pływający przedmiot najpierw oceńcie ludzi: urazy, stan przytomności, ryzyko wypadnięcia za burtę. Następnie sprawdźcie kadłub, zęzę, ster i napęd. Nie zakładajcie, że skoro jacht nadal płynie, uszkodzenie jest niewielkie. Pęknięcie w rejonie kilu, wału czy steru może ujawnić się dopiero po pewnym czasie.
Utrata sterowności również zasługuje na alarm, szczególnie blisko brzegu, toru wodnego albo innych jednostek. W zależności od sytuacji można ograniczyć prędkość, zrzucić żagle, użyć steru awaryjnego, silnika do kontroli kursu lub kotwicy. Wybór zależy od głębokości, pogody, ruchu statków i odległości od niebezpieczeństwa. Nie ma jednej poprawnej reakcji dla każdego akwenu.
Sygnały dźwiękowe i alarm ogólny
Na statkach objętych konwencją SOLAS alarm ogólny ma formę siedmiu krótkich dźwięków, po których następuje jeden długi, nadawanych syreną lub dzwonkiem. Taki sygnał oznacza sytuację alarmową i nakazuje załodze oraz pasażerom oczekiwać dalszych instrukcji. Samo opuszczenie statku jest zwykle dodatkowo komunikowane przez system rozgłoszeniowy.
Na jachtach rekreacyjnych nie należy zakładać, że każdy armator stosuje identyczne sygnały akustyczne. Część jednostek ma klakson, część wykorzystuje gwizdek, a na małej łódce najskuteczniejszy będzie po prostu donośny głos. Dlatego podczas przejęcia czarteru zapytajcie o pokładowe zasady alarmowania i ustalcie własne, czytelne komendy.
Warto też odróżniać alarmy bezpieczeństwa od przepisowych sygnałów manewrowych we mgle czy przy zmianie kursu. Jedne służą organizacji reakcji załogi, drugie przekazują informację innym jednostkom zgodnie z prawidłami drogi. Mieszanie tych funkcji prowadzi do nieporozumień.
VHF: Mayday, Pan-Pan i Sécurité
Radio VHF nie zastępuje działań ratunkowych na pokładzie, ale pozwala szybko wezwać pomoc i ostrzec innych. W bezpośrednim, poważnym niebezpieczeństwie dla życia lub jednostki używa się sygnału Mayday. Przykładem będzie pożar nie do opanowania, tonięcie jachtu albo człowiek za burtą, którego nie możecie odnaleźć.
W pilnej sytuacji, która nie jest jeszcze bezpośrednim zagrożeniem życia, stosuje się Pan-Pan. Może dotyczyć awarii silnika przy dryfowaniu ku niebezpiecznemu brzegowi, poważnego problemu zdrowotnego czy utraty steru. Sygnał Sécurité służy przekazaniu ważnej informacji nawigacyjnej lub meteorologicznej, na przykład ostrzeżenia o przeszkodzie w torze wodnym.
Po wywołaniu podajcie nazwę jachtu, pozycję, rodzaj zagrożenia, liczbę osób na pokładzie i potrzebną pomoc. Mówcie wolno, prostymi zdaniami. Jeśli radio ma DSC i sytuacja jest krytyczna, użyjcie przycisku distress, ale pamiętajcie, że cyfrowy alert nie zwalnia z przekazania komunikatu głosowego, gdy jest to możliwe.
Ćwiczenia, które budują automatyzm
Najlepsza procedura alarmowa jest bezużyteczna, jeśli załoga poznaje ją dopiero podczas zdarzenia. W czasie rejsu warto przećwiczyć MOB na boi lub odbijaczu, założenie kamizelki w nocy, wskazanie gaśnic i przygotowanie komunikatu Mayday. Nie chodzi o wojskowy dryl. Chodzi o to, by każdy wiedział, co zrobić w pierwszych trzydziestu sekundach.
Sternik nie musi wykonywać wszystkiego sam. Dobra załoga to taka, w której jedna osoba obserwuje, druga działa przy wyposażeniu, trzecia obsługuje radio, a dowodzący zachowuje obraz całej sytuacji. Przed kolejnym wyjściem z portu poświęćcie chwilę na te ustalenia – na morzu ten spokojny początek może później dać wam czas, którego nie da się już odzyskać.